ԻՆՔՆԱՈՉՆՉԱՑՈՒՄՆ ԱՎԵԼԻ ՄԵԾ ԹԱՓՈՎ Է ՇԱՐՈՒՆԱԿՎՈՒՄ

Սիրանույշ Պապյան, www.zhamanak.com

«Ժամանակ»-ի զրուցակիցն է բնապահպան, «Էկոդար» հասարակական կազմակերպության նախագահ Հրայր Սավզյանը

- Հրա՛յր, ըստ Ձեզ, այսօր Հայաստանի շրջակա միջավայրի ամենամեծ խնդիրները որո՞նք են:

- Ըստ իս` հանքարդյունահանումն ու անտառահատումները: Դրանք կլինեն լեգալ, թե անլեգալ` մեզ համար շարունակում են մնալ անլեգալ, քանի որ գիտենք` հսկայածավալ անտառներ են հատվում սանիտարական հատումների անվան տակ: Այս ամառային արձակուրդներին ընկերներս տարբեր մարզեր հանգստանալու են մեկնել. գրեթե բոլորն ահազանգում են, որ անտառներից բեռնատարներով հատված ծառեր են տանում, գյուղացիները բողոքում են, որ անտառը վերանում է: Եվ այս ամենը հաճախ անտառապահներն են ուղղորդում:

- Անտառը շատ լուրջ բիզնես է դարձել, ասում են` անգամ փայտը արտահանում են Տանզանիա:

- Անտառը շատ վաղուց, 90-ականներից սկսած շատերի համար դարձավ բիզնեսի աղբյուր: Հսկայական հարստություններ դիզեցին եւ հիմա էլ շարունակում են դիզել: Հիմա «կանոնակարգված» անլեգալ վաճառում են կահույքի գործարաններին, եվրոպական, արաբական երկրներ են արտահանում, նույնիսկ հատուկ ծառատեսակները հատուկ գներով են արտահանում, հաշվի չառնելով` դրանք հազվագյուտ են եւ կամ Կարմիր գրքում հայտնված ծառեր են: Փաստորեն, երկրում առաջնային խնդիրները` հանքարդյունաբերության հսկայական վտանգները եւ անտառահատումներն են, որոնք մեծ քանակով շարունակվում են, եւ դրանում մենք որեւէ ռեգրես չենք արձանագրում: Հակառակը` ամսական տասնյակ լիցենզիաներ են տրամադրվում ամենատարբեր հանքերի, այդ թվում նաեւ մետաղական հանքերի շահագործման համար, որոնք էկոլոգիական տեսանկյունից շատ վտանգավոր են թունավոր թափոնների պատճառով:

- Առհասարակ ե՞րբ է առաջացել այս խնդիրը, անկախությա՞ն տարիներից, թե՞ ավելի խորը արմատներ ունի:

- Էկոլոգները մի քանի պիկեր են նշում: Խորհրդային տարիներին, իհարկե, ահռելի վնաս է հասցվել մեր բնությանը: Բոլորին է հայտնի, որ Խորհրդային Միությունը, այսպես կոչված, բնության նվաճման կուրսն էր առաջ տանում, ինդուստրիալիզացիան ահռելի վնաս հասցրեց, ե՛ւ անտառների, ե՛ւ քաղաքների աղտոտման սկիզբը դրվեց, բայց վերջին 20 տարիներին ուրիշ վատ որակ է ձեռք բերվել, եւ մենք էլի հսկայական բացասական տենդենց ենք նկատում, այսինքն` ես դժվարանում եմ համեմատել` որ ժամանակներում էր ավելի վատ` հիմա՞, թե՞ նախկինում, որովհետեւ երկու ժամանակահատվածում էլ էկոլոգիական իրավիճակը խիստ մտահոգիչ էր ու շարունակում է վատթարանալ: Պարզապես այն ժամանակ Հայաստանը ենթարկվում էր խորհրդային կուրսին, իսկ հիմա անկախ Հայաստան է, բայց ինքնաոչնչացումն ավելի մեծ թափով է շարունակվում:

- Շիկահողի, Սեւանի խնդրում կարծես Ձեզ ինչ-որ բան հնարավոր եղավ կասեցնել, իսկ ավելի ճիշտ չէ՞ համակարգային փոփոխությունների համար պայքարենք, որից հետո էկոլոգիական հարցերն էլ կլուծվեն: Գուցե սխալ կետի՞ց եք պայքարում, պետք է պայքար հանուն ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների համար:

- Երկրորդ մտքի հետ համաձայն եմ, այսինքն` պայքարն ավելի ընդհանրական, համակարգային պետք է լինի, իսկ ինչ վերաբերում է պայքարում մեր հաջողություններին, ապա ինձ թվում է` պայքարն արդեն հաջողություն է, բայց դե ֆակտո մենք շատ փոքր հաջողություններ ունենք` նկատի ունեմ բոլոր բնապահպանական կազմակերպությունները միասին վերցրած: Օրինակ` մեր երիտասարդական բնապահպանական շարժման մեջ մի դեպք կարող եմ նշել, որ կոնկրետ հաղթանակ եղավ. Ջրվեժի անտառպարկից մի փոքր կտոր հող օտարում էին, երեւի թե ինչ-որ մի պաշտոնյա ուզում էր այնտեղ ամառանոց սարքել, շատ գեղեցիկ սոճուտ էր: Ակտիվ բողոքի դրսեւորումներ ունեցանք, եւ վերջիվերջո վարչապետն իր հրամանը հետ վերցրեց: Այս կարգի բաներ, ցավոք, շատ քիչ են լինում: Նույն Շիկահողի հարցում մասամբ հաղթեցինք:

- Բայց Թեղուտի պայքարում չեք կարողանում որեւէ հաջողության հասնել, որովհետեւ հավանաբար ավելի մեծ թվով չինովնիկներ են ընդգրկված:

- Ուսանողական այգու եւ Թեղուտի հարցում կարող ենք զուգահեռներ տանել: Եթե առաջինի դեպքում ընդամենը մեկ օլիգարխ է կանգնած, Թեղուտի «հետեւում»: Ռուսաստան, Հայաստան, բարձր կարգի չինովնիկներ են, մեծ հանքհանող կորպորացիաներ: Եվ ո՛չ այստեղ, ո՛չ այն ճակատում մենք, մեծ հաշվով, հաղթանակներ չունենք: Ճիշտ է, մենք դատարաններ ենք դիմել, կառավարությանը, նախարարություններին դատի ենք տվել, հասել ենք ՄԱԿ-ի անվտանգության կոմիտե, համապատասխան հանձնախումբը հիմա քննում է այդ խնդիրը, այսինքն` բավականին խորացել ենք այդ պայքարի մեջ, փորձել ենք ամենատարբեր միջոցներով մոբիլիզացնել մարդկանց, բնակչությանը, բայց միակ արդյունքն այն է, որ գուցե մեզ հաջողվում է շահագործումը ձգձգել. օրինակ` ֆինանսական վարկի տրամադրման հարցում: Կարծում եմ` այստեղ ֆինանսատնտեսական ճգնաժամին զուգահեռ նաեւ բնապահպանների պայքարի գործոնը կա, որ այդ միլիոնավոր դոլարները չեն տրամադրվում, ինչի արդյունքում հանքի շահագործումը դանդաղում է: Ըստ ծրագրի` շուտով արդեն պետք է պղինձ արտահանեին, բայց այդպիսի բան չի սպասվում, եւ ես դեռ հույսս չեմ կորցնում: Ցանկացած բնագավառում, որտեղ պայքար կա, կարծում եմ` կա նաեւ հաջողելու որոշակի շանս:

Եթե համակարգային փոփոխությունների մասին ասեմ, ապա լավ հասկանում եմ, որ խնդիրը շատ ավելի խորը արմատներ ունի, որ ժողովրդավարության խնդիր ունենք, որ կապիտալիստական, նեոլիբերալիստական գաղափարախոսությամբ առաջնորդվող երկիրը միշտ պետք է ուղղորդվի բնությանը նվաճելու, բնությունից առավելագույն օգուտ ստանալու, բայց ոչ բնության հետ ներդաշնակ ապրելու գաղափարներով: Իմ պատկերացրած մոդելն ավելի շատ համընկնում է սոցիալիստական կամ ավելի ճիշտ` էկոսոցիալիստական մոդելի հետ. մի երկիր, որտեղ պահպանվում են սոցիալական արդարության եւ բնության հետ ներդաշնակ ապրելու սկզբունքները, մարդու եւ բնության իրավունքները:

Իսկ մեր ներկա իշխանությունների մոտ բնապահպանական հարցեր բարձրացնելը մի տեսակ անլուրջ է, խաղի է նմանվում:

- Գուցե նրանից է, որ մարդը մեզանում որպես արժեք գնահատվա՞ծ չէ, էլ ուր մնաց բնությունը գնահատվի:

- Իհարկե, չկան հումանիստական արժեքներ: Իշխանությունների աչքերում մարդն արժեք չի ներկայացնում, մարդը ներկայանում է որպես տնտեսական միավոր, որին կարելի է շահագործել եւ փող ստանալ: Եթե մարդու իրավունքների հետ այսպես են հաշվի նստում, բնության իրավունքների հետ ով է հաշվի նստողը: Այդ պատճառով մեզ հետ էլ կարողանում են շատ հեշտությամբ հաշիվ տեսնել` ոստիկանների բռնի ուժով եւ այլն: Մյուս կողմից էլ` քանի որ հեռուստաընկերությունները ուղղորդվում են իշխանությունների կողմից, մեր կողմից ցանկացած լուրջ քայլ, էկոլոգիական հարցի բարձրաձայնում իշխանությունների կողմից տեղեկատվական հակահարվածի է հանդիպում: Օրինակ` ասում են, որ սրանք (բնապահպան ակտիվիստները) ուղղորդված մարդիկ են, որոնք բնության մասին չեն էլ մտածում, այլ ուղղակի ուզում են խանգարել մեզ նոր աշխատատեղեր, ենթակառուցվածքներ ստեղծել: Այդ կարգի ռեպորտաժներով հանգստացնում են ժողովրդին: Բնապահպանական թեմայով հեռուստաշոուներ են եղել (անգամ Հ1-ի եթերից), որտեղ ամբողջովին խեղաթյուրվել են բնապահպանական խնդիրները, խիստ նվազեցվել են բնապահպանական վտանգները, մեզ` ակտիվիստներիս, ներկայացրել են որպես քաղաքական պատվեր կատարող, անհեռատես երիտասարդներ: Վերջերս էլ քաղաքապետը մեզ այդպիսի պիտակավորում տվեց, երբ Ուսանողական այգու հետ կապված հանդիպել էինք նրա հետ: Ավելի ուշ լրատվամիջոցներին հայտարարեց, թե իբր այդ հանդիպմանը բոլորը գոհ էին իրենից, ոչ մի խնդիր չկար, բացառությամբ երեք երիտասարդի, որոնք ինչ-որ քաղաքական ուժի պատվեր էին կատարում, բայց ինքը դեռ չգիտի, թե որ ուժի:

- Քաղաքապետն իր «արշինով» է չափում բոլորին:

- Թերեւս, այո: Ինքը չի հավատում, որ կարող են լինել անկեղծ, ազնիվ մարդիկ, որ կարող են հանուն գաղափարի պայքարել, ըստ իրենց` մարդն անպայման ինչ-որ անձնական շահ պիտի հետապնդի, այն էլ` ուղղորդվելով ինչ-որ քաղաքական ուժի կողմից:

- Վերջին շրջանում շատ են սկսել թե՛ բնապահպանական, թե՛ հիմնախնդրային նախաձեռնություններ ձեւավորվել: Վերջիվերջո, ինչ եք կարծում, իրականությունը կարո՞ղ են փոխել այս տեսակ նախաձեռնությունները:

- Իհարկե գնահատում եմ, նկատում, որ շարժումների առումով աշխուժություն կա, թեկուզ փոքրաքանակ, թեկուզ թույլ, բայց կա: Շատերը սկզբում ոգեւորվում են, պայքարի բում է լինում, հետո սառում են: Մենք էլ իդեալական չենք, շատ թերացումներ ունենք: Այս նախաձեռնությունների շուրջ շատ խմորումներ, խոսակցություններ ու քննարկումներ կան: Ցավոք, այդ ամենը խոսքի մակարդակում էլ մնում է: Մեր եւ այլ նախաձեռնությունների շուրջ շատ գովաբանական խոսքեր են հնչում, բայց երբ պետք է գործողությունների դիմել, շատ քիչ մարդիկ են գալիս միավորվում: Ես սա առաջին հերթին կմեկնաբանեի որպես վախի զգացում: Մեր ժողովրդի մեջ այդ վախը նստած է: Երեկ Գոշավանքում էինք, մի գյուղացի պառավ մոտեցավ, ասում է` հողամասիս ծառերը ամբողջը կտրել են, ասում եմ` ինչու չեք ահազանգում, ասում է` վախում եմ, էն թիվը չի հմի, որ... ասում են` կգան բիձուդ էլ հետը կվերացնեն: Սա պառավի օրինակն է, բայց կան նաեւ շատ վախկոտ երիտասարդներ: Իրականում ոչ բոլորն են պատրաստ նման պայքարի, ոչ բոլորն են պատրաստ 24 ժամ կամ 15 օր նստել կալանավայրում (սովորաբար 24 ժամով մեզնում չես պրծնի, հիշենք Դավիթ Քիրամիջյանի դեպքը): Շատերին դա հետ է պահում:

- Իսկ բացի բնապահպանական հարցերից, էլ ինչի՞ վրա եք կենտրոնացած:

- Հիմնականում բնապահպանական խնդիրներով եմ զբաղվում, փորձում ենք էկոլոգիական հրատապ հիմնախնդիրներին արձագանքել, բայց ակտիվորեն հետաքրքրվում եմ նաեւ քաղաքականությամբ. «Սարդարապատ» նախաձեռնության մասնակից եմ, նրա տեսակետների, գաղափարների համակիրն եմ եւ փորձում եմ օգտակար լինել: Օրինակ` «Սարդարապատ» նախաձեռնության ձեւավորած այլընտրանքային խորհրդարանում պիտի փորձեմ բնապահպանական հարցերով զբաղվող հանձնաժողովը համակարգել, մասնակցում եմ նաեւ այլ հանձնաժողովների աշխատանքներին: Կարծում եմ` «Սարդարապատը» կարող է էապես փոխել այսօրվա քաղաքական դաշտը, այդ իսկ պատճառով իմ ուժերի ներածին չափով կաշխատեմ այս նախաձեռնության շրջանակներում: Մյուս կողմից էլ` Նուբարաշենի 11-րդ հատուկ դպրոցի հայտնի դեպքերից հետո (որտեղ ես որպես կամավոր աշխատում էի), զբաղվում եմ նաեւ հատուկ դպրոցներում երեխաների իրավունքների պաշտպանությամբ: Այդ դեպքից հետո հասարակական դիտորդական խումբ ձեւավորելու պահանջով դիմեցինք կրթության նախարարին: Խումբը ձեւավորվել է այժմ եւ սեպտեմբերից կսկսի գործել: Հուսանք այն իրեն կարդարացնի:

Վերջում ուզում եմ հատուկ նշել, որ բնության պաշտպանության գործում այսուհետ կիրառելու ենք նաեւ այնպիսի դիմադրության ձեւեր, ինչպիսին քաղաքացիական անհնազանդությունն է: Երբեմն բնության ու մարդկանց իրական շահերը վեր են գրված նաեւ գործող օրենքներից: Միգուցե այս ճանապարհով կկարողանանք ինչ-որ բանի հասնել:

- Երկրի մակարդակում ամենամեծ պրոբլեմը ո՞րն է:

- Կարծում եմ` առաջին խնդիրը ժողովրդավարության հաստատումն է, որից հետո ժողովրդի կողմից ընտրված իշխանությունները կղեկավարեն եւ տեր կկանգնեն երկրին: Այսօր բազմաթիվ խնդիրներ շատ հրատապ լուծումներ են պահանջում, որ կողմ գլուխդ թեքում ես` խնդիրներ են: Գուցե դա է պատճառը, որ մի քանի տարբեր բնագավառներում եմ փորձում իմ լուման ներդնել: Մեր գերխնդիրը մարդկանց համախմբելն է, հույս, հավատ նեշնչելը, հավատ առ այն, որ նրանք իրականում կարող են փոխել այս երկիրը: Այս ճանապարհով պիտի կարողանանք ոտքի կանգնել:

Օգոստոս 13, 2010