Նելլի Դանիելյան «Երկիր Մեդիա» հեռուստաընկերություն
Վայոց Ձորի Շատին գյուղից, դիմացի քարափին կարելի է տեսնել մի քանի տասնյակ բեզոարյան այծերի: Այդ կենդանիները գրանցված են ոչ միայն հայկական, այլեւ համաշխարհային «Կարմիր գրքում», սակայն այդ տարածքում նրանց հետեւելիս դժվար է պատկերացնել, որ դրանք վերացման վտանգի տակ են: Բանն այն է, որ վերջին տարիներին սկսված բեզոարյան այծերի պահպանության ծրագրերի շնորհիվ, գոնե Վայոց Ձորի մարզում հաջողվել է հաղթահարել ճգնաժամը:
Շատինը ոչ միայն Հայաստանի, այլեւ Կովկասի միակ գյուղն է, որտեղ մարդն ու բեզոարյան այծն ապրում են կողք կողքի: Մարդու եւ բնության ներդաշնակությունը, որ տարիներ առաջ խախտվել էր հրացանավոր մարդու պատճառով, այժմ փորձ է արվում վերականգնել:
Կարեն Մանվելյան Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամի հայաստանյան գրասենյակի տնօրեն. «Տեսնո՞ւմ եք, այստեղ այծերը վախեցած չեն: Բնության մեջ հենց մարդ են տեսնում, փախչում են: Դա նշանակում է, որ կենդանին մարդուց վախենում է, ուրեմն գիտի` ինչ է կրակոցը»:
Եղեգիսի կիրճում բեզոարյան այծերի պահպանությունը սկսվել է դեռեւս 2002 թվականից, երբ դրանց գոյությունն արդեն վտանգված էր: Մեկ տարի առաջ վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամի հետ համատեղ, էկոտուրիզմի զարգացման նպատակով, այստեղ սկսվեց նաեւ դիտակետերի կառուցումը:
Այսօր այս կենդանիների ուղղությամբ ուղղված միակ սարքերը հեռադիտակներն են, սակայն, թերեւս չի բացառվում, որ մոտ ապագայում կարտոնվի նաեւ նրանց որսը:
Բանն այն է, որ դեռեւս 2004-ին տարածքը կառավարության որոշմամբ մշտական եւ անհատույց օգտագործման իրավունքով տրամադրվել է «Սաֆարի ինտերնացիոնալ» հայ-իտալական ընկերությանը` վայրի կենդանիների բազմացման, էկոտուրիզմի եւ որսորդական տուրիզմի զարգացման նպատակով: Ի դեպ, հայկական կողմից ընկերության սեփականատերը Վայոց Ձորի մարզպետ Վարդգես Մաթեւոսյանն է: Վերջինը վստահեցնում է. մինչ օրս ընկերությունը ոչ միայն կարմիր գրքում գրանցված կենդանատեսակների որս չի կազմակերպել, այլեւ նրանց պաշտպանել է որսագողերից: «Սաֆարի ինտերնացիոնալ»-ին պատկանող 3000 հա տարածությունը օր ու գիշեր հսկում է 18 աշխատակից: Այդուհանդերձ, Վարդգես Մաթեւոսյանն անարդար է համարում այն հանգամանքը, որ 7 տավա ընթացքում շուրջ 10 անգամ ավելացնելով հազվադեպ կենդանիների քանակը, իրենք իրավունք չունեն որսալու դրանցից մի քանիսին:
«7 տարի է պահում պահպանում ենք, գումար ենք ծախսել, ի վերջո պիտի՞ եկամուտ ունենանք, աշխատողներին պիտի վարձատրենք, ի վերջո որսի կազմակերպություն ենք: Պիտի դիմենք կառավարությանը, որ տարեկան գոնե 5-6 հատի թույլտվություն տան, տուրիստ հրավիրենք», - վրդովվում է մարզպետը:
Տուրիզմի այս տեսակը բավական տարածված է նաեւ եվրոպական զարգացած երկրներում: Պարտադիր պայման է, որ որսորդական տնտեսությունը պատասխանատու լինի նաեւ կենդանիների պահպանության եւ վերարտադրության համար: Մեր օրենսդրությամբ, սակայն, այս կենդանիների որսն արգելված է եւ նրանց նկատմամբ ցանկացած գործողություն որսագողություն է: Բանն այն է, որ եթե Վայոց Ձորում բեզոարյան այծն այլեւս վտանգված տեսակ չէ, ապա Հայաստանում այն շարունակում է վերանալ:
Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամի հայաստանյան գրասենյակի տնօրեն Կարեն Մանվելյանը վստահեցնում է, որ հազվադեպ այս կենդանիներն այդքան էլ հեշտ չէ դուրս բերել Կարմիր գրքից: «Այստեղ պոպուլյացիայի վիճակն ամենաբարվոքն է: Քիչ թե շատ լավ է նաեւ Կաքավաբերդի եւ Մեղրիի տարածքում: Մնացած տեղերում շատ քիչ են: Միայն մի պոպուլյացիայով հնարավոր չէ կարմիր գրքից հանել, պիտի ամբողջ արիալով ավելանա քանակը, կամ գոնե ամբողջ Հայաստանով լինի»:
Վայոց Ձորում լավ են ապրում ոչ միայն բեզոարյան այծը, այլեւ վայրի խոզը, գորշ արջը, անգղը, հովազը, լուսանը, ընձառյուծը: Կարեն Մանվելյանի համոզմամբ, եթե ոչ ամբողջ մարզը, ապա գոնե Եղեգիսի կիրճը կարելի է դիտարկել որպես կայուն զարգացման մոդել:
Դեկտեմբեր 05, 2008